Η ψυχική υγεία δεν είναι πλέον ταμπού – είναι πραγματικότητα για δισεκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, πάνω από 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν με ψυχικές διαταραχές, με το άγχος και την κατάθλιψη να κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, μιλήσαμε με τη Ρομίνα Τσεσμετζίεβα, ψυχολόγο-σύμβουλο, η οποία μοιράζεται πολύτιμες παρατηρήσεις και πρακτικές συμβουλές για το πώς να φροντίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας – από μέσα προς τα έξω.
Η Ρομίνα Τσεσμετζίεβα είναι ψυχολόγος-σύμβουλος με ιδιωτικό ιατρείο στη Σόφια. Ενδιαφέρεται έντονα για τις στάσεις απέναντι στην ψυχική υγεία στη Βουλγαρία και προσπαθεί να συμβάλλει ενεργά στην αλλαγή της στάσης απέναντι στην ψυχοθεραπεία στη χώρα μας.
Πολλές γυναίκες μεταξύ 25 και 55 ετών „ζογκλάρουν“ ανάμεσα σε δουλειά, οικογένεια, νοικοκυριό… Πώς μπορούμε να καταλάβουμε πότε η επιβάρυνση δεν είναι πια „φυσιολογικό στρες“, αλλά σημάδι ότι πρέπει να αναζητήσουμε βοήθεια;
Ρομίνα: Η δυναμική της καθημερινότητας και το ζογκλάρισμα ανάμεσα σε διαφορετικούς ρόλους μπορεί να είναι πηγή νοήματος, να μας φορτίζει, να μας κουράζει, αλλά ταυτόχρονα να μας χαρίζει και ευχαρίστηση. Όταν όμως η κούραση δεν περνά με την ξεκούραση, όταν εξαφανιστεί η χαρά και η αίσθηση ικανοποίησης και νοήματος, είναι πιθανό να έχουμε περάσει κάποιο όριο, το οποίο αξίζει να διερευνήσουμε – ίσως αυτό να μην είναι απλώς στρες ή κούραση. Συχνά εμφανίζονται συμπτώματα όπως διαταραχές ύπνου, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα. Τότε είναι καλό να χαμηλώσουμε τον ρυθμό, να ακούσουμε τον εαυτό μας και να αναζητήσουμε στήριξη.
Υπάρχουν μικρές καθημερινές συνήθειες – όπως ο ύπνος, η διατροφή και η κίνηση – που επηρεάζουν πραγματικά την ψυχική υγεία;
Ρομίνα: Ο διάλογος ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή μας είναι πολύ πραγματικός και διαρκής. Η πλήρης διατροφή, για παράδειγμα, συνδέεται άμεσα με τη διάθεσή μας – το μεγαλύτερο μέρος της σεροτονίνης παράγεται στο έντερο και επηρεάζεται από την εντερική χλωρίδα. Ακόμη και η συχνότητα και ο ρυθμός των γευμάτων έχουν σημασία για την αίσθηση ασφάλειας, ηρεμίας και φροντίδας του εαυτού μας. Η κίνηση απελευθερώνει τη συσσωρευμένη ένταση, ρυθμίζοντας τα επίπεδα των ορμονών του στρες, ενώ ο καλός ύπνος υποστηρίζει τη συγκέντρωση και „επανεκκινεί“ το νευρικό σύστημα. Τα παραδείγματα είναι πολλά.
Μια χρήσιμη πρακτική από τη μακρινή Ιαπωνία – το shinrin-yoku, που σε μετάφραση σημαίνει „δασόλουτρο“. Πρόκειται για μια καθημερινή τελετουργία περιπάτου, κατά την οποία βιώνουμε συνειδητά τη φύση με όλες μας τις αισθήσεις. Έτσι χαμηλώνουμε τον ρυθμό, ρυθμίζουμε το νευρικό σύστημα και θυμόμαστε πώς να είμαστε πιο παρόντες εδώ και τώρα.
Πώς να μιλήσουμε σε μια φίλη ή έναν αγαπημένο μας, για τον οποίο υποψιαζόμαστε ότι περνά μια δύσκολη περίοδο, χωρίς να ακουγόμαστε πιεστικοί ή „επικριτικοί“;
Η Ρομίνα εξηγεί ότι πάνω απ' όλα είναι σημαντικό να επιλέξουμε να μην είμαστε πιεστικοί ή επικριτικοί. Το τονίζει αυτό, γιατί συχνά είναι φυσικό να έχουμε γνώμη ή επιθυμία να „βοηθήσουμε“ με μια λύση στην κατάσταση. Όμως σε τέτοιες στιγμές το πιο σημαντικό είναι ο ίδιος ο άνθρωπος απέναντί μας – τα συναισθήματα, οι ανάγκες και η ετοιμότητά του να μιλήσει.
Είναι πολύ πιθανό να χρειάζεται κάτι εντελώς διαφορετικό – όχι συμβουλή, αλλά μια αίσθηση στήριξης, εγγύτητας ή απλώς έναν χώρο στον οποίο να μοιραστεί, όποτε και όσο θέλει. Πριν βιαστούμε με προτάσεις και λύσεις, μπορούμε απλώς να ρωτήσουμε:
„Πώς μπορώ να σε βοηθήσω; Χρειάζεσαι συμβουλή ή θέλεις απλώς να μοιραστείς κάτι; Είμαι εδώ για σένα – μπορείς να βασιστείς σε μένα.“
Πολλοί άνθρωποι φοβούνται τη λέξη „ψυχολόγος“ ή „θεραπεία“. Τι είναι στην πραγματικότητα η πρώτη συνάντηση με έναν τέτοιο ειδικό και τι να περιμένουμε;
Ρομίνα: Καταλαβαίνω τις αντιστάσεις απέναντι στην πρώτη θεραπευτική συνάντηση – είναι απόλυτα φυσιολογικές. Από τη μία, πρόκειται για μια συζήτηση με έναν άγνωστο, από την άλλη – για μια συνάντηση με θέματα που συχνά έχουμε αποφεύγει για καιρό. Κατά την πρώτη συνεδρία ο θεραπευτής γνωρίζει το βιωματικό μας πλαίσιο και τις ανάγκες μας. Είναι σημαντικό να προσέξουμε πώς νιώθουμε στην παρουσία του – αν υπάρχει εμπιστοσύνη και αίσθηση ασφάλειας. Η αληθινή θεραπεία ξεκινά όταν χτιστεί αυτή η σχέση – μια διαδικασία που απαιτεί αφοσίωση, θάρρος και περιέργεια.
Στην ψηφιακή εποχή, τα κοινωνικά δίκτυα μας βοηθούν περισσότερο ή μας βλάπτουν περισσότερο ψυχικά; Πώς μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε πιο υγιεινά;
Η Ρομίνα σχολιάζει ότι τα κοινωνικά δίκτυα διευκολύνουν τη σύνδεση με κοινότητες και ανθρώπους με παρόμοια ενδιαφέροντα, αλλά συχνά μας απομακρύνουν από την πραγματική συνδεσιμότητα. Σταδιακά ξεχνάμε τι είναι η ουσιαστική επικοινωνία και η κοινή εμπειρία. Στο διαδίκτυο δημιουργούμε εξιδανικευμένες εικόνες, που οδηγούν σε σύγκριση και απογοήτευση. Γι' αυτό είναι σημαντικό να περιορίζουμε συνειδητά τον χρόνο στις πλατφόρμες και να είμαστε κριτικοί απέναντι στο περιεχόμενο. Τα σύντομα ψηφιακά διαλείμματα μας βοηθούν να συνδεόμαστε πιο αληθινά με τους άλλους – και με τον εαυτό μας.
Αν έπρεπε να δώσετε μόνο ένα γρήγορο „κόλπο“ ή μια συμβουλή για μεγαλύτερη εσωτερική ισορροπία, ποιο θα ήταν αυτό;
Ρομίνα: Πάντα ανησυχώ όταν ακούω „πώς πιο γρήγορα και εύκολα να...“ σε σχέση με την ψυχική υγεία. Αν υπάρχει ένα θέμα στη ζωή μας ή μια επανάληψη γεγονότων που μας ανησυχούν έντονα και με τα οποία δεν καταφέρνουμε να τα βγάλουμε πέρα, είναι πιθανό να συμβάλλουμε σε αυτό με παλιά μοτίβα συμπεριφοράς που πλέον δεν μας εξυπηρετούν. Η αλλαγή συνήθως απαιτεί αφοσιωμένη προσωπική δουλειά.
Κι όμως, αν πρέπει να είμαι πιο συγκεκριμένη, θα έδινα προσοχή στην ικανότητα να σταματάμε για λίγο και να αμφισβητούμε την αρχική μας παρόρμηση για απάντηση. Μια σύντομη παύση μετά το ερέθισμα μάς δίνει τη δύναμη να επεξεργαστούμε και να επιλέξουμε την αντίδρασή μας.
Ποια είναι τα μικρά πράγματα που μπορούμε να αρχίσουμε να κάνουμε από σήμερα, ώστε να μη φτάσουμε σε burnout ή σε πιο σοβαρά προβλήματα μετά από χρόνια;
Η Ρομίνα διευκρινίζει ότι το burnout δεν είναι απλώς αποτέλεσμα υπερβολικής δουλειάς. Η εξουθένωση εξαρτάται από τον συνδυασμό προσωπικών χαρακτηριστικών, εργασιακού περιβάλλοντος και συνθηκών εργασίας. Άνθρωποι με άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή δυσκολία να λένε „όχι“ είναι πιο ευάλωτοι, ειδικά σε περιβάλλοντα χωρίς κουλτούρα φροντίδας. Γι' αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τον εαυτό μας – να αναγνωρίζουμε πότε είμαστε υπερφορτωμένοι, να ξεκουραζόμαστε, να θέτουμε όρια και να φροντίζουμε τον εαυτό μας. Η φροντίδα μπορεί να πάρει διάφορες μορφές – άθληση, μοίρασμα, διεκδίκηση θέσης ή θεραπεία.
Πώς μοιάζει το μέλλον της ψυχικής υγείας – θα γίνει φυσιολογικό να τη φροντίζουμε όπως φροντίζουμε το σώμα μας;
Ρομίνα: Θέλω να πιστεύω πως ναι! Παρατηρώ θετική αλλαγή στις στάσεις των ανθρώπων – όλο και περισσότερο μιλάμε ανοιχτά για συναισθήματα, για ψυχοσωματικά θέματα, για ψυχική υγεία, και σαν να μειώνεται το στίγμα γύρω από την ιδέα της επίσκεψης σε ψυχολόγο. Αυτό που εξακολουθεί να λείπει αισθητά είναι η σαφέστερη ρύθμιση του επαγγέλματος, η οποία, από τη μία, θα ορίζει την ποιότητα της υπηρεσίας, και από την άλλη – θα την κάνει πιο προσιτή. Προς το παρόν, για παράδειγμα, το να επισκεφτείς έναν ψυχοθεραπευτή με παραπεμπτικό είναι αδύνατο.
Πώς μπορούμε να αναγνωρίζουμε τα πρώιμα σημάδια ότι χρειαζόμαστε αλλαγή ή στήριξη – πριν να είναι πολύ αργά;
Ρομίνα: Τα πρώιμα σημάδια είναι συχνά αμελητέα. Χρειάζεται να αναπτύξουμε ευαισθησία απέναντι σε εκείνες τις λεπτές, αλλά επίμονες αλλαγές στη συνήθη κατάστασή μας. Μπορεί να είναι διαφορετικά για τον καθένα – θλίψη, ευερεθιστότητα, κούραση, απάθεια, μειωμένες ικανότητες αντιμετώπισης της καθημερινότητας, διάφορα σωματικά συμπτώματα όπως κακός ύπνος, πονοκέφαλος, εξάντληση και άλλα. Πολύ συχνά η γλώσσα του σώματος είναι αυτή που μιλά ξεκάθαρα – και την ακούμε πιο γρήγορα. Ας αναρωτηθούμε, όταν την ακούσουμε: „Τι συμβαίνει πραγματικά με μένα;“
Τι να θυμάσαι από τη Ρομίνα;
Η φροντίδα της ψυχικής υγείας ξεκινά με το να ακούμε τον εαυτό μας. Χαμήλωσε τον ρυθμό, θέσε όρια, ξεκουράσου, κινήσου, αναζήτησε στήριξη όταν τη χρειάζεσαι. Η αληθινή δύναμη βρίσκεται στην επίγνωση – στο να σταματήσεις για μια στιγμή, να νιώσεις πώς είσαι και να επιλέξεις πώς θα συνεχίσεις.
